معرفی کتاب

رونمایی از کتاب

رونمایی از کتاب

چهارشنبه, ۲۸ آبان ۱۳۹۳

راهکارهای عملی کنترل خشم از دیدگاه اسلام

خشم از عواطف و هيجانات مهم و تاثيرگذار بر رفتار انسان است و به دليل ايجاد احساسات منفي و ناخوشايند در دسته هيجانات منفي قرار مي گيرد؛ اما با اين حال‌، به عنوان يكي از احساسات و رفتارهاي ضروري در انسان به شمار آمده، ‌و در صورت مديريت صحيح مي تواند نقشهاي سازنده و بسيار مفيدي در حفظ و بقاء زندگي و روابط اجتماعي وي ايفا كند و به نوعي مي توان آن را حافظ و نگهبان آدمي دانست. با وجود نقش اساسي كه اين هيجان در زندگي انسان ايفا مي كند، در صورت عدم كنترل و مديريت صحيح نيز مي تواند زمينه ساز بسياري از مشكلات فردي و اجتماعي باشد. با توجه به منابع ديني، پرخاشگري دو نوع است؛ گاهي مثبت و گاهي منفي. پرخاشگري زماني منفي و مذموم است که از دايره عقل و دين خارج شود. اگر مواردي مانند دفاع از جان، مال‌، ناموس و مجازات را از مصاديق پرخاشگري بدانيم، در مقام ارزشيابي آن را مثبت قلمداد مي‌کنيم؛ چراکه مطلق پرخاشگري از نظر اسلام محکوم و منفي نيست. بنابراين، پرخاشي که نياز به کنترل دارد، پرخاشگري مذموم يا منفي است و ويژگي آن اين است، که بدون دليلِ منطقي است و از باورهاي ناسالم سرچشمه مي‌گيرد و به‌صورت رفتارِ آسيب‌زننده تظاهر پيدا مي‌کند. عواملي همچون تکبر، بدبيني، حسادت، بدخلقي، کينه‌توزي و غيره در بروز آن نقش دارند. براي مقابلة با پرخاشگري ناسالم و منفي، مي‌توان از شيوه‌هاي متفاوتي بهره‌ گرفت. که در این مقاله به برخی از آن­ها اشاره می­شود.

بخشش و گذشت

بخشش، مي تواند بهترين راه و اولين قدم در مديريت و ابراز خشم باشد. لذتي كه انسان به دنبال عفو و گذشت احساس مي كند با آتشي كه به هنگام خشم سراسر وجود او را فرا مي گيرد قابل مقايسه نيست. خداوند متعال در قرآن کریم در آیات بسیاری به بخشش و عفو در هنگام غضب و خشم اشاره داشته از آن جمله در سوره شوری آیه 37 می­فرمایند "و كسانى كه از گناهان بزرگ و زشتكاریها خود را به دور مى‏دارند و چون به خشم درمى‏آیند درمى‏گذرند. آیه 134 سوره­ی آل عمران نیز اشاره به بخشش و گذشت در زمان خشم دارد: «همانان كه در فراخي و تنگي انفاق مي كنند و خشم خود را فرو مي برند و از مردم در مي گذرند و خداوند نیكوكاران را دوست دارد» در تفسیر این آیه امام صادق‏عليه السلام فرمود: هيچ بنده‏اى نيست كه خشم خود را فرو ببرد، مگر آنكه خداوند عزّت او را در دنيا و آخرت فزونى بخشد. خداوند فرمود: «و الكاظمين الغيظ... و اللّه يحبّ المحسنين» اين پاداش فروبردن آن خشم است(کافی، ج 2، صفحه 110).  بخشش به معناي چشم پوشي از اتفاقي كه براي ما افتاده نيست، بلكه بدين معناست كه ما به نوعي نمي گذاريم كنترل ما به دست خشم و هيجان منفي بيفتد. از سوي ديگر بخشش به معناي ضعف ما نيست. اين كه سرچشمه زندگي را به دست بگيريم و اجازه ندهيم كه (خشم) كنترل ما را به دست بگيرد نشان كاملي از قدرت والاي نفس و اراده است.

ذکر

در بسياري موارد، محرك غضب و پرخاشگري وسوسه نفس، شيطان و دوستان شيطان‌صفت مي‌باشد كه بايد با غفلت‌زدايي و بيان آن را از خود دور كنيم. حضرت علي(ع) مي‌فرمايند: «ياد خداوند دور‌كنندة شيطان است» (تميمي‌آمدي، 1410ق، ص 369). ياد خدا، مهم‌ترين عاملي است که مي‌تواند انسان را از کار‌هاي ناشايست باز دارد. امام صادق(ع) فرمود: «خداوند به يكى از پيامبرانش وحى فرستاد: اى فرزند آدم، به هنگام غضبت مرا به ياد آور تا من نيز به هنگام غضبم تو را به ياد آورم» (کليني، 1407ق، ج 2، ص 304).

يکي از اذکاري که براي کنترل غضب مفيد است و در روايات هم به آن اشاره شده است، ذکر استعاذه است. استعاذه معنوى، حالت روانىِ ويژه‏اى است كه انسان را در پناه خداوند متعال قرار مى‏دهد و از آفاتى كه او را تهديد مى‏كنند، مصونيت مى‏بخشد و جمله «أعوذباللّه»، در‌واقع، بيانگر آن حالت درونى است. امام صادق(ع) «استعاذه» را عاملي براي غلبه انسان بر اين شيطان و به‌تبع آن غضب مي‌داند. آن حضرت مي‌فرمايد: «هرگاه كسي از شما، آن هنگام كه عصباني ‌شود «أعوذ بالله من الشيطان الرجيم» بگويد، غضب از وجودش مي‌رود» (مجلسي، 1403ق، ج 92، ص 339).

ذکر ديگر که توصيه شده است، «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ» است. گفتن حوقله، تمسک به قدرت برتر خداوند است که فرد خود را ناچيز مي‌شمرد و به نوعي به آسيب‌پذيري خود، در برابر نفس اماره و شيطان اعتراف مي‌کند و فرد متوسل به قدرتي برتر مي‌شود. علاوه بر اين، موجب تصحيح افکار منفي فرد مي‌شود و در نهايت، سبب مي‌شود تا خود را از شرّ غضب برهاند. قطب راوندي در كتاب خود در حديثي مي‌نويسد: ابليس به موسي(ع) عرضه داشت: از غضب پرهيز كن و هرگاه خشمگين شدي، «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ» را بگو تا غضبت آرام گيرد (نوري، 1408ق، ج 12، ص 15).

دعا

دعاىِ انسان در برابر خداوند متعال، درحقيقت به‌معناى خود را بنده و نيازمند مطلق به خدا ديدن و با پرستش او درصدد جلب عنايت و رحمت او برآمدن است. علاوه بر اين، دعا راهکاري براي غلبه بر مشکلات زندگي است. فرد غضبناک، مي‌تواند براي کنترل رفتار و هيجان خود دعاهايي را بخواند و بدين‌وسيله با يادآوري خداوند به‌وسيله تعابير مأثوره، به روح خود تعالي بخشيده، از درگيري به مسائل دنيوي و غفلت از خدا و فراموشي ارزش‌هاي اخلاقي خود را دور نگه دارد.

در سيره امام صادق(ع) آمده است که آن حضرت هرگاه حالت غيظ بر ايشان دست مي‌داد، ابتدا درود بر پيامبر(ص) مي‌فرستادند، بعد با تلاوت آيه «وَ يُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ و َيَتُوبُ اللّهُ عَلَى مَن يَشَاء وَاللّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ» (توبه: 15) اين دعا را مي‌خواندند: «اللَّهُمَّ اغْفِرْ ذُنُوبِي وَ أَذْهِبْ غَيْظَ قَلْبِي وَ أَجِرْنِي مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيم» (طبرسي، 1412ق، ص 350)؛ خداوندا! گناهانم را ببخش و غيظ دلم را برطرف ساز و مرا از شيطان رانده‌شده، پناه بده و هر تحرك و توانايي فقط به‌واسطه خداوند بلند‌مرتبه و بزرگ است.

وضو و غسل

تأثير آب در مقابله با غضب به‌صورت شست‌وشويي عادي و نيز در قالب يک عمل معنوي، مثل وضوگرفتن يا غسل‌كردن، نوع ديگري از مقابله است. رسول خدا(ص) مي‌فرمايد: «هرگاه يكي از شما غضبناک شد، پس وضو سازد و غسل کند؛ زيرا كه غضب از آتش است» (مجلسي، 1403ق، ج 70، ص 272). اين کار موجب حواس‌پرتي و با توجه معنوي، که به خداوند ايجاد مي‌کند، باعث تصحيح فکر و شناخت و در نهايت کنترل رفتار مي‌شود.

لمس نمودن خويشاوندان

تداعيِ عاطفه مثبت، مي‌تواند سازوكاري‌ براي مقابله با پرخاش نسبت به خويشاوندان باشد و همانند ريختن آب بر آتشِ غضب عمل كند. تماس فيزيكي به‌صورت لمس در بين خويشاوندان، معمولاً در مواقعي صورت مي‌گيرد كه يك ارتباط عاطفي مانند دست دادن، ديده‌بوسي و امثال آن وجود داشته باشد. اين حركت، به‌‌عنوان يك مقابله رفتاري مثبت، هنگامي‌که پرخاش نسبت به خويشاوندان است، متضاد با اقتضاي خشم عمل مي‌كند. امام صادق(ع) در حديثي دو شيوة رفتاري را با هم توصيه نموده‌اند: «هر شخصي كه بر خويشاوندانش خشم گرفت به او نزديك شود و به او دست بزند؛ چرا‌كه تماس با خويشاوند موجب آرامش اوست» (کليني،1407ق، ج 2، ص 303).

 

سکوت

هميشه لازم نيست که به غضب پاسخي بي‌درنگ و سريع داده شود، بلکه مي‌توان آرام آرام اين مهارت را تقويت کرد که به غضب، پاسخي خويشتن‌دارانه داده شود، آن‌هم در جايي که داغي و حرارت غضب، مي‌تواند خرمن زندگي ما و ديگران را به آتش بکشد. واکنش تأخيري در موقعيت غضب، راهکاري است که مي‌تواند آتش آن را سرد و خاموش کند. به همين دليل، شتاب گرفتن براي خشمگين شدن مورد نکوهش دين قرار گرفته است؛ چرا‌که اين امر مي‌تواند به‌صورت عادت در‌آيد و در چنين مواقعي ديگر کنترل رفتار به آساني نخواهد بود. امام علي(ع) مي‌فرمايد: «لَا تُسْرِعَنَ‏ إِلَى‏ الْغَضَبِ‏ فَيَتَسَلَّطَ عَلَيْكَ‏ بِالْعَادَةِ» (تميمي‌آمدي، 1410ق، ص 751).

يكي از ابزارهاي فعال براي اين کار، سكوت است. سکوت، وقفه‌اي است که موجب مي‌شود تا فرد توانمندي شناختي بيشتري پيدا نموده و بتواند با هدايت افکار خود و با شناسايي خطاهاي شناختي، موقعيت غضب را مديريت کند. رسول خدا(ص) در زمينه کنترل غضب به‌وسيله سکوت فرمود: «هرگاه غضبناک شدي،‌ ساكت‌ باش» (ورام‌ابن ابي‌فراس، 1410ق، ص 122).

تعبير روايي درمان غضب با داروي سكوت، به خوبي اثرگذاري اين شيوة مقابله‌ را نشان مي‌دهد. سكوت مثل يك دارو انتخاب شده، مصرف مي‌شود و اثر مي‌گذارد. امام علي(ع) اين تشبيه زيبا را به کار گرفته‌ است. آن حضرت مي‌فرمايد: «غضب را با خاموشى درمان كنيد» (همان). در روايتي حضرت علي(ع) يکي از راه‌هاي تحقق حلم را از طريق سکوت مي‌داند، در جايي‌که مي‌فرمايد: «لَا حِلْمَ‏ كَالصَّمْت» (همان، ص 768)‏. بنابراين، سکوت به‌عنوان ابزاري بازدارنده و روشي براي پيشگيري از رفتار کلامي ‌نامطلوب اهميت دارد.

 

 

تغيير وضعيت بدن

 

انجام دادن يك «رفتار» ساده ولي مؤثر در هنگام غضب، شايد آسان‌ترين راه‌‌حل براي كنترل در موقعيت‌هاي هيجاني باشد‌؛ چراکه در حالت غضب، امكان كنترل افکار بسيار ضعيف است؛ زيرا افکار منفي و غيرمنطقي به‌صورت خودکار وارد ذهن مي‌شوند. آسان‌ترين حركت براي تغيير وضعيت فيزيكي، نشستن يا ايستادن است. اين توصيه، در بسياري از متون روايات نقل شده است.  پیامبر گرامی اسلام به امام علي(ع) فرمود: «يا علي خشمگين مشو، پس هر گاه خشمگين شدي، بنشين» (ابن‌شعبه‌حراني، 1404ق، ص 14). در حديثي ديگر، از امام باقر(ع) است که فرمودند: «هنگامي‌که آثار غضب در شما پديدار شد بر روي زمين بنشينيد» (کليني، 1407ق، ج 3، ص 744). در منابع اسلامي براي تغيير وضعيت فيزيکي، بعکس حالتي که در هنگام خشم هستيم، توصيه شده است؛ يعني اگر فرد در حال غضب ايستاده است، بنشيند و اگر نشسته است، بايستد (همان،‌ ص 303).

صورت روي خاک نهادن (سجده) نيز يک راهکار ديني هم براي تغيير وضعيت بدن و هم براي توجه و به يادآوري قدرت خداوند است (ورام‌ابن ابي فراس، 1410ق، ج 1، ص 125). پيامبر اكرم(ص) اشاره به سجده كردن دارند و اينكه فرد در حال غضب، عزيزترين عضو بدن خود را در پست‌ترين مكان (خاك) بنهد، براي آنكه طعم ذلت را بر نفس سركش خود بچشاند و غروري كه باعث خشم او شده است بريزد. همچنين براي تغيير وضعيت بدن، نگاه به آسمان است (ابن‌شعبه‌حراني، 1404ق، ص 148). تغيير حالت بدن، اين فرصت را به انسان مي‌دهد تا بدن استراحت جزيي کند، فرصت فکر کردن پيدا کند، و به عاقبت کار خود بينديشد. بنابراين، احتمال دارد که تغيير فيزيكي بدن، نوعي وقفه در روند نتيجه‌گيري منفي خشم، ايجاد ‌كند. بررسي منطقي علت آزاردهنده، صرفاً زماني ممكن است كه از تمركز هيجاني خشم خارج شويم.

 

تفکر در قدرت خداوند

از راهكارهاي مقابله با غضب، توجه به عظمت و قدرت پروردگار متعال و بردباري او بر بندگان است. فرد خشمگين در اين حال، به معرفتي دست مي‌يابد كه او را از حالت جنون‌آميز غضب نجات مي‌دهد. رسول اكرم(ص) مي‌فرمايند: «اي علي خشمگين مشو و هر‌گاه به غضب آمدي... دربارة قدرتي كه پروردگار بر بندگان دارد و گذشتي كه از آنها مي‌كند، بينديش» (ابن‌شعبه‌حراني، 1404ق، ص 14).

 

تفکر درباره عاقبت رفتار پرخاشگرانه

در روايات، به عاقبت‌انديشي و تفكر هنگام اراده رفتار پرخاشگرانه سفارش شده است. بنابراين، پيش از انجام هر رفتاري بايد به عاقبت آن فکر کرد؛ چون هر رفتاري منشأ پيدايش آثار بعدي است. در روايتي از اميرالمؤمنين(ع) نقل شده است: «دور‌انديش كسى است كه واپس مى‏اندازد، بازخواست را در وقت تسلط غضب،  و شتاب مي‌كند پاداش دادن نيكويى را از براى غنيمت شمردن فرصت توانائى بر آن» (تميمي‌آمدي، 1410ق، ص 126). چگونگي تأثيرگذاري عاقبت‌انديشي، گاهي در روايات توصيف شده است. از‌جمله آسيبي كه يك رفتار ناهنجار و پرخاشگرانه به انسان مي‌زند، ذلت و خواري شخصيت انسان در آينده عمل است. عزت‌ يا رضايت ظاهري، كه در غضب، نصيب انسان مي‌شود، هرگز جبران ذلت و پشيماني بعدي و ناشي از غضب را نخواهد كرد. حضرت در حديث ديگري، به اين حقيقت اشاره نمودند که غضب ذلتي غيرقابل جبران به‌وجود خواهد آورد که با پيروزي هم جبران نشود: عزتِ غضب، با خوارى پوزش‌خواهى قابل سنجش نيست (همان، ص 784).

منابع :

الگوي كنترل پرخاشگري بر اساس آموزه‌هاي ديني ، جعفری هرفته مجید، احمدی، محمدرضا؛ مجله روان شناسی و دین، 6، 4، 1392، ص81-105.

راههای مدیریت و کنترل هیجان خشم از دیدگاه قرآن و روایات، حاج اسماعیلی، محمدرضا و سعیدی عبدالامیر؛ فصلنامه قرآنی کوثر، 4، 1391.

Template Design:Dima Group

Back to Top